( 1 )
स्वाचति समुझति इतने दिन बीते
तहूँ न कहूँ खुलीं आँखी?
काकनि यह बात गाँठि बाँधउ—
उयि अउर आयिं हम अउर आन!
उयि लाट कमहटर के बच्चा,
की संखपतिन के पर - पोता,
उयि धरमधुरंधर के नाती,
दुनिया का बेदु लबेदु पढ़े,
उयि दया करैं तब दानु देयिं,
उयि भीख निकारैं हुकुम करैं,
सब चोर-चोर मौस्याइति भाई,
एक - एक पर गेरह हैं।
तोंदन मा गड़वा हाथी अस—
उयिं अउर आयिं हम अउर आन!
उयि बड़े-बड़े महलन ते हँसि-हँसि
लाखन के व्यउहार करैं;
घंटिन ते चपरासी ग्वहरावैं
फाटक पर घंटा बाँधे हैं।
गुर्राय उठै आँखीं काढ़े
पदढिट्ठी कै भन्नायि जायँ।
उयि महराजा, महंत दुनिया के
अक्किल वाले ग्यानवान।
अक्किल ते अक्किल काटि देयिं—
उयि अउर आयिं हम अउर आन!
काकनि, तुमार लरिका बिटिया,
छूढ़ा पानी पी हरु जोतैं,
उनके तन ढकर – ढकर चितवैं
बसि कटे पेट पर मुँहुँ बाँधे।
मलकिनी दुरदसा की मारी
खाली हाथन भुकुरयि लागैं।
उयि राजि रहे उयि गाजि रहे—
उयि अउर आयिं हम अउर आन!
हम लूकन भउकन पाला पथरन
बीनि - बीनि दाना जोरी,
की बड़े-बड़े पुतरी-घर भीतर
मूड़ हँथेरी धरे फिरी?
चूरै हालीं नस - नस डोली
यी राति दउस की धउँपनि मा,
तब यहै भगति और भलमंसी
हम हरहा गोरू तरे पिसे।
पंचाइति मा तुम पूँछि लेउ—
उयि अउर आयिं हम अउर आन!
1. sochati samajhati itne din bite
tahun na kahun khulin ankhin?
kakani ye baat gaanth bandhau—
uyi aur ayin hum aur aan!
2. uyi laat kamahatarke bachcha,
ki sankhaptin ke par pota,
uyi dharam dhurandhar ke nati,
duniya ka bedu labedu paDhe,
uyi daya karain tab danu deyin,
uyi bheekh nikarain hukum karain,
sab chor chor mausyaiti bhai,
ek ek par gyarah hain.
tondan ma gaDva hathi as—
uyi aur ayin hum aur aan!
3. uyi baDe baDe mahlan te hansi hansi,
lakhan ke vyauhar karai;
ghantin te chaprasi gvahravain
phatak par ghanta bandhe hain
gurray uthain ankhi kaDhe
padDhitthi kai bhannayi jayan
uyi mahraja, mahant duniya ke
akkil vale gyanvan.
akkil te akkil kati deyin—
uyi aur ayin hum aur aan!
4. kakani, tumar larika bitiya
chhuDha, pani pi haru jotain,
unke tan Dhakar Dhakar chitvain
basi kate pet par munhun bandhe
malakini duradsa ki mari
khali hathan bhukurayi lagain.
uyi raji rahe, uyi gaji rahe—
uyi aur ayin hum aur aan!
5. hum lukan bhaukan pala pathran
bini bini dana jori
ki baDe baDe putri ghar bhitar
mooD hatheri dhare phiri?
churai halin nas nas Doli
yi rati daus ki dhaunpani ma
tab yahai bhagti au bhalmansi
hum harha goru tare pise.
panchaiti ma tum punchhi leu—
uyi aur ayin hum aur aan!
1. sochati samajhati itne din bite
tahun na kahun khulin ankhin?
kakani ye baat gaanth bandhau—
uyi aur ayin hum aur aan!
2. uyi laat kamahatarke bachcha,
ki sankhaptin ke par pota,
uyi dharam dhurandhar ke nati,
duniya ka bedu labedu paDhe,
uyi daya karain tab danu deyin,
uyi bheekh nikarain hukum karain,
sab chor chor mausyaiti bhai,
ek ek par gyarah hain.
tondan ma gaDva hathi as—
uyi aur ayin hum aur aan!
3. uyi baDe baDe mahlan te hansi hansi,
lakhan ke vyauhar karai;
ghantin te chaprasi gvahravain
phatak par ghanta bandhe hain
gurray uthain ankhi kaDhe
padDhitthi kai bhannayi jayan
uyi mahraja, mahant duniya ke
akkil vale gyanvan.
akkil te akkil kati deyin—
uyi aur ayin hum aur aan!
4. kakani, tumar larika bitiya
chhuDha, pani pi haru jotain,
unke tan Dhakar Dhakar chitvain
basi kate pet par munhun bandhe
malakini duradsa ki mari
khali hathan bhukurayi lagain.
uyi raji rahe, uyi gaji rahe—
uyi aur ayin hum aur aan!
5. hum lukan bhaukan pala pathran
bini bini dana jori
ki baDe baDe putri ghar bhitar
mooD hatheri dhare phiri?
churai halin nas nas Doli
yi rati daus ki dhaunpani ma
tab yahai bhagti au bhalmansi
hum harha goru tare pise.
panchaiti ma tum punchhi leu—
uyi aur ayin hum aur aan!
स्रोत :
पुस्तक : पढ़ीस ग्रंथावली (पृष्ठ 148)
संपादक : डॉ. रामविलास शर्मा, युक्तिभद्र दीक्षित
रचनाकार : बलभद्रप्रसाद दीक्षित 'पढ़ीस'
प्रकाशन : उत्तर प्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ
संस्करण : 1998
Additional information available
Click on the INTERESTING button to view additional information associated with this sher.
rare Unpublished content
This ghazal contains ashaar not published in the public domain. These are marked by a red line on the left.